اساتید در قید حیات را دریابیم


بیاد استادان دانشگاه ادبیات

انواع شعر در ادب پارسی


انواع شعر:

شعر دو گونه است:

الف: شعر عروضى

ب - شعر نو.

شعر عروضى عرصه ادب پارسى یازده قسم است:

1- غزل

2- قصیده

3- مثنوى

4- قطعه

5- رباعى

6- دو بیتى

7- مسمّط

8- ترکیب‏بند

9- ترجیع‏بند

10- مستزاد

11- تشبیب (گروهى، تشبیب را جزئى ازقصیده مى‏گمارند که در آغاز شعر براى جلب توجه خواننده آمده، معمولاً درموضوع عشق‏بازى و شبابى کردن است)

12- فرد.(6)

- غزل:

ابیاتى چند - بین 5 تا 14 بیت - که متحدالوزن و متحدالقافیه باشند ومصرع اول بیت اول نیز با سایر ابیات هم‏قافیه باشد غزل نامیده مى‏شود. بیت اول‏غزل را مطلع و بیت آخر را مقطع غزل گویند. معمولاً تخلص شاعر در بیت آخرغزل یا قصیده مى‏آید. موضوع غزل مضامین عارفانه و عاشقانه مى‏باشد. تشبیب‏یا تغزّل، ابیاتى عاشقانه است که معمولاً در آغاز قصیده مى‏آید و مدح ممدوح پس‏از تشبیب بیان مى‏گردد. چون غزلیات سعدى، حافظ و مولانا.

- قصیده:

قصیده ابیاتى چند است که هر دو مصرع بیت اول با سایر ابیات‏قصیده هم‏قافیه است و معمولاً موضوع آن مدح یا ذم یا وعظ یا نصیحت یابیان روایات و حکایات و یا مضامین وصفیه چون قصاید منوچهرى دامغانى،خاقانى، ملک‏الشعراى بهار است. تعداد ابیات قصیده از پانزده بیت به بالاست.

- مثنوى:

ابیاتى متحدالوزن و مختلف‏القافیه را گویند که چون در پى هم آیندقصه یا روایت یا مضمون خاصى را تبیین مى‏کند. چون مثنوى معنوى و مثنوى‏خمسه نظامى و مثنوى شاهنامه فردوسى که به ترتیب داراى مضمامین عرفانى وعاشقانه و حماسى است.

- قطعه:

قطعه عبارتست از دو یا چند بیت که داراى وزن و قافیه متحد باشد ومصرع اول الزاماً با سایر ابیات هم‏قافیه نباشد. مضمون قطعه بیان مطلبى خاص‏است (چون قطعات اجتماعى استاد جلال بقایى نائینى و یا ابن‏یمین)

- رباعى:

دو بیت به وزن «لاحول و لاقوة الّابالله» که داراى قافیه متحد نیزباشد و مصرع سوم الزاماً نباید با سایر مصرعها هم‏قافیه باشد. در رباعى، یک‏مضمون واحد با دو بیت تبیین مى‏گردد چون رباعیات خیام نیشابورى.

- دوبیتى:

دوبیتى از نظر قالب همانند رباعى است الّا اینکه الزاماً وزن رباعى‏را ندارد، چون دوبیتیهاى باباطاهر.

- مسمط:

اگر چند بیت بر یک قافیه - دو یا سه بیت - و یک وزن گفته شود که‏مصرع آخر بر قافیه دیگر باشد و در ادامه چند بیت چونان حالت اول با همان وزن‏و با قافیه‏اى دیگر گفته شود به‏طورى که مصرع آخر بر قافیه مصرع آخر بند اول‏باشد و این شکل چندین بار تکرار شود حاصل همه را مسمّط گویند. و اگر بندهاداراى چهار مصرع باشد آن را مربع و اگر داراى پنج مصرع باشد مخمس وهمین‏طور مسدس و... گویند. چون مسمّط معروف منوچهرى دامغانى وادیب‏الممالک فراهانى که در متن فصل آتى آمده است.

- ترکیب‏بند:

چندین بیت متحدالوزن و متحدالقافیه - چون یک غزل - آورده‏شود و در پایان یک بیت حد فاصل این بیت با بندى دیگر شود که در ادامه مى‏آیدو با بند اول در وزن متحد و در قافیه مختلف است. و حد فاصل بند بعد با دیگربندها را نیز بیتى با قافیه‏اى جز بند اول آورند، حاصل آن را ترکیب‏بند گویند. چون‏ترکیب‏بند محتشم کاشانى و وحشى بافقى.

- ترجیع‏بند:

مجموعه‏اى از چند بند چون ترکیب‏بند است که بیت حد فاصل‏هر بند در همه دفعات تکرار شود. مثل ترجیع‏بند معروف هاتف اصفهانى.

- مستزاد:


شعرى موزون چون غزل است که پس از هر مصرع یک پاره اضافى‏آورند که با مضمون مصرع ارتباط داشته باشد ولى در معنا چندان نیازى به آن‏نباشد و آوردن آن پاره بر لطف شعر افزاید چونان مستزاد یغماى جندقى که در متن‏فصل آتى آمده است.

- فرد:

بیت مستقلى است که حتى‏الامکان داراى استقلال مضمون باشد ومطلبى را تبیین کند.

ب: شعر نو:

مضامین شاعرانه‏اى است که عموماً داراى وزن خاص بوده ولى‏تابع وزن عروضى نیست.

   + سید جمال طباطبایی ازاد - ۱٢:٠۳ ‎ق.ظ ; ۱۳۸٩/۱۱/۱