اساتید در قید حیات را دریابیم


بیاد استادان دانشگاه ادبیات

شریعتی و استاد مطهری

 تاثیرات شریعتی بر استاد مطهری

  تاثیرات  شریعتی بر استاد مطهری با رفتن مرحوم مطهری از ارشاد در پایان سال ۱۳۴۹ شروع می شود و تا سال ۱۳۵۶ سال شهادت علی  شریعتی ادامه می یابد . این مرحله با آنکه استاد مطهری از حسینیه دور است و علی الظاهر مرحله آشکار شدن و صریح شدن انتقادات آن مرحوم به علی شریعتی  است که اینجا و آنجا و در محافل خصوصی و دیدار با همفکران خود انها را بیان می دارد در عین حال مرحله تاثیرپذیری آن مرحوم از شریعتی هم هستکه ردپای آن در برخی از آثاری که ان مرحوم بعد از رفتن از حسینیه ارشاد نوشته است دیده می شود.

 دکتر عبدالکریم سروش درباره چگونگی تحول پذیری دیدگاه مرحوم مطهری از شریعتی می گوید : این حق را هم بگذاریم که پاره ای از کارها که بعدا امثال مطهری کردند قطعا الهام بخششان مرحوم شریعتی بود . خود مرحوم مطهری هم بدین امر معترف بود . توجه های اخیری که شهید مطهری نسبت به فلسفه اخلاق و جامعه و تاریخ و انسان و فطرت و مسائلی از این قبیل می کرد تا حدودی برانگیخته نکاتی بود که امثال شریعتی در جامعه ما مطرح کردند و گفتند که مسئله امروز بشریت اینهاست . ویژه نامه سمینار نگرشی بر اندیشه های استاد مطهری و دکتر شریعتی و بررسی اشتراکات آنها از طرف انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی پاییز ۱۳۵۷ ص ۵۷ .

آقای علیرضا علوی تبار هم درباره تاثیرپذیری مرحوم مطهری از شریعتی می گوید : واقعیت این است که بخشی از آثاری که بعدها مثلا استاد مطهری تحت عنوان مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی طراحی می کند و به جامعه ارائه می کند تحت تاثیر سوالاتی است که مرحوم شریعتی در جامعه مطرح می کند . همان ص ۵۴

 آثار و نشانه های این تاثیرپذیری به طور کلی در چهار محور خلاصه می شود :

۱٫ گرایش به مسائل تاریخی – اجتماعی به جای مسائل متافیزیکی ( کلامی – فلسفی ) که در دوره های آغازین و میانی بدان اشتغال داشت.

۲٫ نگرش ایدئولوژیک در ارائه اسلام به صورت یک مکتب که مرحوم مطهری با نوشتن کتاب مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی اوج این تاثیرپذیری را به نمایش می گذارد

۳٫ الهام گیری از چگونگی صورت بنید کردن مکتب به تاسی از روشی که شریعتی در اسلام شناسی ارشاد به کار برده بود مانند شاکله سازی کتاب مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی که در آن استاد مطهری تلاش می کند آموزه های مکتب اسلام را در ارتباطی هماهنگ تبیین نماید .

۴٫ مفهوم سازی به تبع تعابیری که شریعتی به کار می برد مانند مواردی که شریعتی در توضیح و تفسیر بعضی مفاهیم و مقولات و نیز رابطه انسان و جهان آنها را به کار برده بود مانند تعبیر رابطه انسان و جهان به مثابه رابطه اندام و شعور که مرحوم مطهری تحت عنوان رابطه شاعر با اشعار بر این تاثیرپذیری صحه می گذارد یا به کار گیری تعابیری نظیر شهید قلب تاریخ است که مرحوم مطهری هم به تاسی از شریعتی گفته است شهید شمع تاریخ است و قس علی هذا .

مقایسه ای اجمالی بین آثاری که مرحوم مطهری قبل از آشنایی با شریعتی و افکارش نوشته و با آثار بعد از آشنایی با وی به خوبی تاثیر ریشه ای افکار شریعتی را به رغم مخالفتهای ظاهری نشان می دهد .

 

۱٫ مهندس لطف اله میثمی بر مبارزه جدی ، شجاعانه و منحصر به فرد شریعتی علیه اندیشه های متافیزیکی و اسکولاستیکی اشاره جالبی دارد : راهی که دکتر باز کرد راه رهایی از متافیزیک یونان بود و این مسئله را بارها در تعلیماتشان اشاره کردند . من متفکر معاصری را ندیده ام که به اندازه ایشان از رهایی از یونان و اسکولاستیک صحبت کرده باشند . نوگرایی دینی ( گفتگوی حسن یوسفی اشکوری با لطف اله میثمی )

۲٫ ردپای این تاثیرپذیری را در اختصاص دادن مباحثی جداگانه به تاریخ و جامعه در کتاب مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی به آسانی می توان دید .

۳٫ طرح اسلام به صورت یک ایدئولوژی و به کارگیری مانند جهان بینی اسلامی در آثار استاد مطهری تازگی دارد . چرا که وی تا قبل از آشنایی با افکار شریعتی رویکردی فرهنگی به اسلام و مفاهیم آن داشت و بیشتر به مفردات مکتب اسلام می پرداخت تا آنکه تلقی ای واحد و یکدست و هماهنگ از مکتب ارائه کند .

۴٫ مطالعه و پژوهش پیرامون این دو مرحله از حیات فکری شهید مطهری و تفاوت آشکار در آن می تواند نقش تاثیرگذار شریعتی را نه فقط در افراد بلکه در کلیت فضای فکری – فرهنگی محافل مذهبی توضیح دهد .

 

   + سید جمال طباطبایی ازاد - ۸:٠٦ ‎ب.ظ ; ۱۳٩٠/٩/٢٧